Submenu

Pioniersfase: de basis leggen

Inleiding

  • Wat? Je voorbereiden om jouw idee op jouw school te realiseren.
  • Waarom? Om een vliegende start te maken met jouw initiatief.
  • Met wie? Eerst alleen, daarna met leidinggevende, collega’s, mede-pioniers, coach.

Het verhaal van een pionier: 'an apple a day' van maikel

Leraar Maikel (De Vendelier) uit Helmond wil iPads inzetten om het onderwijs plezieriger, creatiever en uitdagender te maken voor leerlingen maar ook voor de leerkracht. De ouderbetrokkenheid wil hij op deze manier ook vergroten. Als ICT-coördinator is Maikel altijd bezig met vernieuwing. “We hadden een subsidie gekregen om e?e?n tablet aan te schaffen. Dat was een succes en daardoor wilde ik er nog meer mee gaan doen”, zegt Maikel. Hij begint zijn pioniersproject met grote ideeën. Zo wil hij op iTunes een soort universiteitsomgeving starten met instructiefilmpjes die leerlingen, maar ook ouders konden raadplegen. Het is de bedoeling dat de filmpjes door zowel leerlingen als leerkrachten gemaakt worden. Daarnaast wil hij een database van apps bijhouden die voor het onderwijs geschikt zijn.

Bij de presentatie van zijn idee aan zijn collega’s ervaart Maikel meteen weerstand. Zij vinden dat ze teveel ‘moeten’. In het eerste gesprek met twee coaches van Onderwijs Pioniers krijgt hij dan ook de tip om kleiner te beginnen. Maikel: “Ik probeer dit nu te doen. Mijn kleinere ideeën, gewoon zoekopdrachten oefenen bijvoorbeeld, zijn opgepakt door de ICT-werkgroep, en het enthousiasme verspreidt zich al binnen het team. Vooral het uitstralen van enthousiasme is belangrijk om de olievlek te verspreiden. Nu zijn mijn collega’s niet weg te slaan bij die i-Pads en is er voor mijzelf soms geen over.”

Pioniers aan het woord

Sanne introduceerde op haar school QR-codes (Quick Response codes) met instructies en opdrachten voor haar leerlingen.

Sanne: “Regel iemand die je kunt helpen. Ik regelde mijn duo-collega en dat scheelde heel veel. Door de duo-collega was mijn vernieuwing voor de kinderen echt een doorgaande lijn. Het maakte voor hen niet uit of het maandag of vrijdag was, want de wijze van onderwijs was hetzelfde. Hoe de dingen voorbij kwamen en hoe ze aangeboden werden zijn hetzelfde. Ik merk dat dat wel heel belangrijk is, op één lijn zitten.”

John koppelde middelbare scholieren die een maatschappelijke stage moesten lopen met groep 8-leerlingen van zijn basisschool.

John: “Ik had eerst mijn plan met mijn directeur overlegd en die had toen ook gezegd van: ja jongens, dat is inderdaad nodig, maar er is veel werkdruk, zus-en-zo. Maar later heb ik heel veel steun gehad aan mijn directeur. Ik sprak toch steeds uitgebreid met hem, van goh, ik loop daarin vast en hoe zouden we dat kunnen aanpakken. Hij is toch wel heel betrokken nu.”

Inge ontwikkelde een een weektaak ontworpen die recht doet aan niveauverschillen in de klas.

Inge: “Veranderen moet tussen de bedrijven door. Mijn collega’s zijn best bereid om te veranderen en ze zien ook wel dat dingen handiger kunnen. Maar het ontbreekt ze dan aan tijd en kennis en de wil misschien om er echt mee aan de slag te gaan. Er moet zo veel. Tijd vrijmaken via de directeur is echt een must.”

Joyce introduceerde samen met Lydia ‘Zoek het Uit’: zelfgemaakte video’s van leraren en leerlingen over een vraagstuk in de wereld buiten het klaslokaal.

Joyce: “Soms loop je eerst tegen je eigen muur op. Bijvoorbeeld als je gewoon keihard wordt geconfronteerd met het feit dat je eigenlijk geen tijd hebt. En ik ben dingen aan het doen, waar ik uren voor wil, en ik wil die waardering hebben. Dan denk je zelf: o ja, daar moeten we wel wat mee. Want dat gaat nu niet goed. Als ik op deze manier doorga, gaat het niet goed. Dan moet je aankloppen bij je leidinggevende.”

Ik wil denken

Wat betekent pionieren eigenlijk?

Wat betekent pionieren eigenlijk? Pionieren staat voor vernieuwen, en ook voor leren hoe je kunt vernieuwen. Het is een houding die gaat over nieuwsgierigheid naar nieuwe mogelijkheden en motivatie om daar iets mee te doen. Het is ook een mentaliteit; je ziet de problemen wel, maar je laat je er niet door tegenhouden. Pionieren is dus zeker een mindset die je kunt leren. Het vraagt vaardigheden zoals: onderzoeken, samenwerken, experimenteren, reflecteren en improviseren. Maar pionieren hoef je niet alleen te doen: gedurende een vernieuwingsproces kun je altijd mensen opzoeken voor steun en feedback. Pionieren gaat dus eigenlijk over samen leren ‘leren’.

Waarom je wilt gaan pionieren is in elke fase een heel belangrijke vraag om jezelf te stellen. Je wilt graag iets veranderen, vernieuwen, verbeteren. Maar waarom eigenlijk, en voor wie? Zit jouw doelgroep echt te wachten op jouw vernieuwing? Is het alleen jouw vernieuwing of zie je er in de toekomst ook anderen mee werken? Hoe ga je jouw enthousiasme en expertise delen en anderen mede-eigenaar maken? Deze en andere vragen komen elke fase terug en zijn belangrijk om blijvend feedback op te ontvangen van jouw omgeving.

Tot slot staat pionieren niet enkel voor suggereren, overleggen, bij de leiding neerleggen, maar zelf uitproberen in een klein model of experiment. Een voorlopige versie van jouw idee is onder meer een manier om de betrokkenen te laten ervaren dat er andere mogelijkheden zijn om jouw vraagstuk te benaderen. Ook kun je feedback ontvangen over het ontwerp. Je brengt met het uittesten van je idee een dialoog op gang, en misschien komt er zelfs al wat beweging vanuit verschillende betrokkenen die met je mee willen denken. Betrek daarvoor in het begin gelijk al de belangrijkste betrokkenen bij je interventie. Dit kan door hen te laten ervaren wat de invloed van jouw idee is op leerlingen, of door al te laten zien wat het idee kan opleveren. Het levert je collega bijvoorbeeld tijd of energie op, verhoogt werkplezier of maakt leren leuker voor leerlingen. Zo maak je je idee besmettelijk!

Verder lezen?

Wil je meer leren over onderwijsvernieuwing door leraren? Lees het onderzoek ‘Onderwijsvernieuwing door pionierende leraren’, over strategieën rond onderwijsvernieuwing in het programma Onderwijs Pioniers, geschreven door Welten Instituut en Kennisland. Lees ook een interview lezen met dr. Marco Snoek. Hij is lector aan de Hogeschool van Amsterdam en zet zich al meer dan tien jaar in voor onderwijsverbetering. “Als je het onderwijs in Nederland wil verbeteren, moet je de regie aan de docenten geven”, stelt Snoek. Maar hij constateert ook: “Iedereen roept dat leraren verantwoordelijkheid moeten nemen voor innovatie in het onderwijs, maar er wordt weinig gepubliceerd over hóe ze dit moeten doen.” Lees het interview hier.

Verder kijken?

Inspiratie nodig? De TED-Talks van Sir. Ken Robinson kunnen je verbeelding over onderwijsvernieuwing aanwakkeren. Bekijk deze TedTalk (20 minuten) met een vlammend betoog voor meer creativiteit op school, en dit animatiefilmpje (12 minuten) over grote onderwijshervormingen in de afgelopen eeuwen. De mini-documentaire ‘Future Learning’ (13 minuten) laat zien hoe je het leerpotentieel van je leerlingen kunt stimuleren.

Simon Sinek heeft het model ‘de gouden cirkel’ bedacht, die je kan helpen om jouw “Waarom?”-vraag goed te beantwoorden. Bekijk zijn TEDtalk (18 minuten) over wat hij noemt de belangrijkste vraag om je verhaal over te kunnen brengen.

Ik wil doen

Hoe ga je beginnen?

Hoe ga je beginnen? Denk niet te snel: ik doe het wel alleen. Dat lijkt in het begin soms het makkelijkst en het snelst, maar in een later stadium wordt het moeilijker om anderen mee te krijgen. Dus zoek meteen een bondgenoot. Zo zijn er nog meer ‘gouden bouwstenen’ die je kunnen helpen en ook later in het pioniersproces ondersteuning bieden. Hier noemen we er vijf.

  1. Vraag een collega om samen te werken
  2. Houd een ontwikkelcanvas bij
  3. Vraag een externe coach om je te begeleiden
  4. Informeer en inspireer je leidinggevende
  5. Vind mede-pioniers

Actieoptie 1: een collega die helpt

  • Wat? Bouwsteen 1: een collega om mee samen te werken
  • Wannneer? Als je nog geen maatje hebt om mee samen te werken
  • Met wie? Iemand die op jouw school dichtbij je staat
  • Waarom? Om elkaar te steunen en feedback te geven
  • Tijdsinvestering Een uur

Achtergrond

Steun van collega’s voor jouw idee op school is belangrijk om een vernieuwing te kunnen volbrengen en verduurzamen. De ervaring leert dat collega’s pas echt enthousiast worden wanneer het idee zichtbaar en tastbaar wordt. Voordat je zover bent, heb je al heel wat bergen verzet. Het is daarom fijn om op school iemand te hebben waarmee je gedurende het proces kunt sparren en samenwerken.

Stappen

Je kunt iemand uitzoeken die juist veel op je lijkt qua denken en doen, maar ook iemand die juist hele andere vaardigheden en contacten heeft. Zo een bondgenoot zorgt voor de nodige motivatie in lastige situaties, een doorlopende lijn van het project en natuurlijk extra energie! Wie zou deze persoon kunnen zijn op jouw school?

Actieoptie 2: reflecteren op jouw ontwikkelproces

  • Wat? Bouwsteen 2: een ontwikkelcanvas
  • Wannneer? Als je alle aspecten van je initiatief in beeld wilt krijgen
  • Met wie? Eerst met jezelf, later kun je het canvas overleggen met anderen
  • Waarom? Om te kunnen reflecteren op je ontwikkelproces
  • Tijdsinvestering Een uur

Achtergrond

Uit Onderwijs Pioniers, maar ook uit ervaringen in andere vernieuwingsprocessen, blijkt dat succesvolle vernieuwers goed nadenken over een aantal eenvoudige maar cruciale vragen. Ook blijkt dat mislukkingen vaak te maken hebben met een gebrek aan een goed antwoord op één van deze vragen: waarom, waartoe, met wie en hoe ga jij pionieren? Om je eigen leerproces kwalitatief te verdiepen kun je je geleerde lessen en inzichten bijhouden op een ontwikkelcanvas.

Stappen

Dit canvas helpt je om scherp te blijven door op terugkerende momenten een aantal reflectieve vragen door te nemen. Het helpt niet alleen je eigen inzicht te verdiepen, maar ook om inzichten en ideeën te verzamelen, waarmee je hulpvragen kunt formuleren aan een coach, een projectteam, je collega’s of iemand buiten de school. Je kunt dit canvas met hulpvragen invullen en gebruiken als een terugkerend denkkader bij elke fase van de ontwikkeling van je idee.

pionierscanvas

Actieoptie 3: een coach

  • Wat? Bouwsteen 3: een externe coach
  • Wannneer? Als je een frisse blik wilt op jouw pioniersproces
  • Met wie? Iemand die wat verder weg van je staat
  • Waarom? Om tijdens het pioniersproces mee te kunnen reflecteren
  • Tijdsinvestering Om tijdens het pioniersproces mee te kunnen reflecteren

Achtergrond

Naast zelfreflectie en een maatje op school is het behulpzaam om ondersteuning te regelen van iemand buiten je school, bijvoorbeeld van een coach. Een coach is iemand die een frisse en creatieve kijk biedt op moeilijkheden én mogelijkheden. Hij of zij is iemand die jou ook even stil kan laten staan zonder dat diegene zelf belangen of gevoelens heeft bij jouw werkproces of te realiseren idee. Een coach hoeft niet perse iemand met een professionele coachingsachtergrond te zijn. Zoek iemand die juist niet in het onderwijsveld werkt, iemand uit een andere sector of uit het bedrijfsleven. Daarmee organiseer je ook een ander type feedback dan je van collega’s krijgt.

Stappen

Hoe vind je een coach? Een coach kun je vinden in je eigen netwerk, bijvoorbeeld iemand die iets verder van je afstaat, maar van wie je wel al eens eerder wijze adviezen hebt ontvangen. Kijk eens in je online netwerk? Of denk nog eens aan een opleiding die je hebt gedaan: zat daar een leuke docent bij? Ook kun je denken aan het benaderen van een oud-deelnemer van Onderwijs Pioniers of van het LOF: dit zijn bij uitstek leraren met ervaring als vernieuwer!

Hoe zet je je coach in? Met een coach kun je gedurende je vernieuwingsproces afspreken om je werkproces en voortgang te bespreken. Je kunt gedurende de verschillende Pioniersfases met elkaar afspreken, bijvoorbeeld telefonisch, online, of met een kop koffie bij een café of op een inspirerende plek waar je graag komt.

Tips voor samenwerken met een coach
  • Spreek af wat je van elkaar verwacht qua tijdsinvestering, bijvoorbeeld vijf keer een uur, verdeeld over een jaar waarin je samen reflectiemethodes uit deze gids doorneemt
  • Spreek de inhoudelijke verwachtingen over coaching naar elkaar uit
  • Denk aan een goede wederdienst voor je coach als de coach zijn/haar diensten gratis aanbiedt

Actieoptie 4: ondersteuning van je leidinggevende

  • Wat? Bouwsteen 4: je leidinggevende informeren en inspireren
  • Wannneer? Je wilt graag pionieren, maar weet nog niet precies hoe en wat
  • Met wie? Met je leidinggevende
  • Waarom? Om je leidinggevende vanaf het begin al bij je pioniersproces te betrekken
  • Tijdsinvestering Een uur

Achtergrond

Het realiseren van je idee heeft wellicht ook andere mensen nodig, mensen die invloed hebben op je werkcontext: leidinggevenden, schoolbesturen, medezeggenschapsraden. Hier kan je ook bondgenoten zoeken die je kunnen helpen en deuren voor jou kunnen openen. Bij de uitvoering en de borging van de vernieuwing speelt met name je leidinggevende een belangrijke rol. Je hebt bijvoorbeeld extra tijd en ruimte nodig. Pionieren is een vorm van jezelf en je professionele ruimte verder ontwikkelen, en is anders dan het volgen van een opleiding of cursus. Je leert in de eigen onderwijspraktijk. Dit kan dan ook een motivatie zijn voor de leidinggevende om er ruimte, tijd en geld voor vrij te maken. Het kan ook zijn dat jouw vernieuwende idee of plan de hele school aangaat, dan is het ook belangrijk contact te maken en houden met je leidinggevende. Laat hem of haar dus weten dat je van plan bent om te pionieren.

Stappen

Je kunt je leidinggevende om morele steun en vertrouwen vragen, maar ook praktische ruimte in termen van tijd. Misschien voelt het alsof je dit pas in een later stadium kan doen, als je zelf al alles hebt uitgezocht of als je iets concreets kunt laten zien. Maar het is juist nu van belang om anderen op de hoogte te brengen van je ambities. Wat je dan precies van plan bent, hoef je nog niet helemaal te weten. Maar zo zorg je wel dat je vernieuwende blik al in een vroeg stadium ook door anderen gezien en gedragen kan worden.

Actieoptie 5: leren met mede-pioniers

  • Wat? Bouwsteen 5: mede-pioniers vinden
  • Wannneer? Als je steun en inspiratie wilt halen uit anderen die ook pionieren
  • Met wie? Met mede-pioniers in jouw omgeving of zelfs uit hele land
  • Waarom? Om te leren van andere pioniers, om steun te krijgen
  • Tijdsinvestering Een half uur

Achtergrond

Er zijn veel andere leraren in Nederland die ook bezig zijn met vernieuwen in het onderwijs. Het gemeenschappelijke ‘streven naar beter onderwijs voor leerlingen’ is een belangrijke drijfveer. Je kunt elkaar helpen door tips en strategieën uit te wisselen, en steun vinden als je even een duwtje in de rug nodig hebt.

Stappen

Mede-vernieuwers kun je bijvoorbeeld ontmoeten via conferenties en leerprogramma’s, via de website van het LerarenOntwikkelFonds, maar vaak ook dichterbij huis. Vraag eens rond? Je kunt ook social media gebruiken, door zelf een Facebookgroepje te starten, of via Twitter-hashtags zoals #onderwijs, #leraren en #LOFonds je vraag te stellen aan een grote gemeenschap van leraren.

Ik wil reflecteren

Reflecteren

Je bouwstenen liggen klaar, maar leren ‘leren’ is een kunst op zich. De tijd nemen om te reflecteren op je eigen leerproces is dan ook een must. Daarom geven we je enkele reflecterende vragen mee die je kunnen helpen om van jouw pioniersproces een leerproces van te maken. Wat wil jij leren in je pionierstijd? Maak deze reflectieoptie eerst eens alleen en bespreek deze vervolgens met je collega-bondgenoot of coach.

Reflectieoptie: reflecteren op mijn pioniersvaardigheden

  • Wat? Een vragenlijst over jouw vernieuwende vermogen
  • Wannneer? Als je meer inzicht wilt in je pioniersvaardigheden
  • Met wie? Met jezelf en daarna met je coach
  • Waarom? Om te leren wat je nog graag wilt leren; om later terug te kunnen kijken hoe je leercurve is verlopen
  • Tijdsinvestering Een half uur

Achtergrond

Eerder onderzoek door onderzoekers van Kennisland en Welten-instituut laat zien dat intrinsieke motivatie, goed kunnen samenwerken en enthousiasmeren drie belangrijke pionierskwaliteiten zijn. Deze kwaliteiten verbeteren je vernieuwende vermogen; en misschien niet alleen die van jou, maar wellicht ook van je school. Welke kwaliteiten wil jij versterken?

Stappen

Stap 1

Download onderstaande vragenlijst, en vul deze in voor jezelf.
Download de vragenlijst

Stap 2

Vink aan aan welke pionierskwaliteiten je verder zou willen ontwikkelen de komende tijd. Welke andere belangrijke kwaliteiten wil je verder (door)ontwikkelen? Het onderzoek wijst ook uit dat de ontwikkeling van interpersoonlijke competenties, projectgerelateerde vaardigheden, communicatievaardigheden en ICT-vaardigheden belangrijk zijn voor pionieren.

pionierskwaliteiten

Stap 3

Bespreek de uitkomsten met jouw collega of een coach. Hoe wil jij jouw kwaliteiten verder willen ontwikkelen?