Submenu

Pioniersfase: onderzoeken

Inleiding

  • Wat? De uitdaging op jouw school verkennen en onderzoeken.
  • Waarom? Betere observaties maken, dieper begrip hebben van behoeften en beperkingen.
  • Met wie? Met jezelf, later met je collega, je directe omgeving, met je coach.

Muziek beleven

Truus (de Zonnehoek, Apeldoorn): “Onze school maakt deel uit van een nieuw complex met twee ‘gewone’ basisscholen, twee scholen voor speciaal onderwijs en vier woontorens voor ouderen en mensen met zorgbehoefte. Onze uitdaging is om samen een gemeenschap op te bouwen, te beginnen met een tentoonstelling die als een soort ‘beleefruimte’ kan functioneren. Maar hoe doe je dat?”.  

In de beleefruimte kunnen leerlingen met ouderen werken en daar iets van maken, bijvoorbeeld foto’s, interviews, voorwerpen, en die dan in een ‘ruimte’ tentoonstellen.

Truus: “Het idee was dat leerlingen van het speciaal onderwijs iets met klank zouden kunnen doen, en dat dit ook op de tentoonstelling gepresenteerd zou kunnen worden. Maar toen we de eerste muzieklessen voor deze leerlingen organiseerden, realiseerden we ons dat ons doel van een tentoonstelling niet paste. Wat ons opviel is dat het bezig zijn met muziek op deze manier een hele nieuwe ervaring is voor deze leerlingen en dit als het meest belangrijke ervaren werd. Ook zagen we dat het nooit tot een presentatie zou kunnen leiden als onderdeel van een tentoonstelling, daar zijn de kinderen gewoon niet toe in staat.”

“We overlegden met de andere partners van het complex, de ouders en andere provinciale organisaties. Het idee van een tentoonstelling in een belevingsruimte werd afgeblazen. Het hielp dat mijn coach gewoon de vrijheid gaf om mijn plan aan te passen. Een idee ontstond toen om een muziek dag te organiseren voor het hele complex als onderdeel van ‘NL-doet’, een landelijk vrijwilligersinitiatief. Iedereen zou op de dag met muziek aan de slag gaan, en zo ook de leerlingen van het speciaal onderwijs op hun eigen wijze.”

De dag zelf was een groot succes. Leerlingen van het speciaal onderwijs kregen een individueel schema met verschillende muziek activiteiten die bij hun interesse paste. Het beleven van muziek (maken) stond centraal en werd erg gewaardeerd. Als resultaat van deze dag werd een stichting opgericht die ‘muziek’ in het speciaal onderwijs verder gaat ontwikkelen en daarvoor de fondsen aanvraagt. Samenwerking met naburige scholen en instanties kan op deze wijze gebundeld worden en voor de toekomst verzekerd. Truus: “En wat is het geweldige? Het budget dat ik hiervoor kreeg staat gewoon nog steeds op onze rekening, want het werkte als een heel sterk vliegwiel om andere subsidies aan te vragen.”

Onderwijsuitdagingen onderzoeken

Weet jij al rond welke uitdaging jij zou willen pionieren op jouw school? Je kunt bijvoorbeeld denken aan het verbeteren van de onderwijsinhoud of onderwijsomgeving in de klas of zelfs organisatie- of beleidsvernieuwing in je school. Deze startpioniersvragen kwamen eerder voorbij in Onderwijs Pioniers. Meer voorbeelden vind je op de website van het LOF.

onderwijsuitdagingen

Pioniers aan het woord

Jacqueline werkt op een onderzoekende basisschool in Amsterdam. Op haar school is ze op zoek naar een methode om het onderzoekende leren van haar leerlingen te vergroten.

Jacqueline: “Veel mensen in het onderwijs vergeten vaak waar het om gaat. Het gaat gewoon om het kind dat je klas uitloopt en weer binnenkomt. Alles wat je doet, moet daar, in dat kind, terug te zien zijn. Dat betekent dat bijvoorbeeld begrijpend lezen niet alleen ‘leuker’ moet worden door jouw innovatie, maar echt dat het kind beter gaat leren. Anders ga je je doel voorbij.”

Maud zoekt naar een manier om talenten van middelbare scholieren in te zetten voor talentontwikkeling op haar basisschool.

Maud: “Er wordt ongelooflijk veel van bovenaf gedacht. In het onderwijs worden allerlei plannen neergelegd bij docenten en die moeten gebeuren. Ook als de meeste mensen wel eens denken van: nou ik weet niet of dat wel zo goed is en of dat wel gaat werken enzovoorts. Maar ja goed, als ze verplicht zijn, dan moeten ze gebeuren. En dan is het juist inderdaad leuk, als mensen zelf ideeën hebben. Ik ben er ook van overtuigd dat er hier op mijn school nog tal van mensen zijn die best wel ideeën hebben, die ze dan kunnen uitwerken en die vervolgens ook nog een vervolg krijgen en die een plek krijgen binnen ons onderwijs.”

Ik wil denken

Denken

Ideeën om het onderwijs beter te maken kunnen overal vandaan komen. Vaak observeer je iets dat anders kan, en heb jij daar een oplossing voor. Maar wat is eigenlijk dat achterliggende probleem dat je met jouw plan wilt oplossen, en voor wie vormt het een probleem? Misschien wil je eigenlijk het hele onderwijssysteem beïnvloeden, de werkdruk verlagen, een lans breken voor meer toekomstbestendig onderwijs of beter samenwerken met je collega’s. Met andere woorden: welke uitdaging, vraag of probleem zit er achter je idee of je plan? Door goed te onderzoeken hoe een probleem in elkaar zit en wie ermee te maken hebben, kun je ook zorgen dat je idee aansluit bij het oplossen van dat probleem, in plaats van dat je slechts een symptoom bestrijdt. Met onderzoeken bedoelen we niet dat je een masteropleiding of een dure cursus interviewtechnieken moet volgen, of dat je allesomvattende resultaten moet publiceren in een dik rapport. Met onderzoeken bedoelen we: een onderzoekende houding aannemen waarmee je vandaag al kunt beginnen op jouw school.

Verder lezen?

Over onderwijsonderzoek zijn boeken vol geschreven, kijk maar eens op Kennisnet, Leraar 24, research-ED, de Kennisrotonde van het NRO of het Welten Instituut van de Open Universiteit. Die laatste partij heeft begin 2016 een app gelanceerd met een tool voor praktijkonderzoek. Over de onderzoekende leraar en een onderzoekende schoolcultuur is minder geschreven. Waarom is een onderzoekende houding nodig? De ervaring leert dat we op basis van (beperkte) waarnemingen niet zomaar een beeld van de werkelijkheid kunnen vormen. Het is ook een illusie te menen dat de werkelijkheid die je zelf ervaart ‘de enige echte waarheid’ is. In plaats daarvan zijn er meerdere waarheden, zoals in het oude Indiase verhaal over zes blinde mannen en een olifant zo mooi illustreert.

Verder kijken?

Je kunt leuke filmpjes bekijken van vernieuwende leraren die je zijn voorgegaan. Hoe onderzoeken zij? Op het online kennisplatform Leraar24 vind je Onderwijs Pioniers-filmpjes. Bijvoorbeeld het project ‘De Fantasten’ (6 minuten) van leraar Nils, over het gebruik van Fantasy-games voor competentieontwikkeling. Het project ‘Magisch moment’ (30 minuten) gaat over de uitwisseling van kennis tussen kunstenaars en leraren. Of bekijk de uitleg van Onderwijs Pioniers 2012/2013 winnaars Lydia en Joyce die het project ‘Zoek het Uit’ (6 minuten) ontwikkelden. In Zoek het Uit maken Lydia en Joyce filmpjes over de hobbykennis van leraren. Ze gebruiken de filmpjes voor werkopdrachten in de klas. En hoe moet het verder met de leesvaardigheden van je leerlingen als de lokale bibliotheek ineens sluit? “Dan bouw je gewoon een nieuwe in je school”, zeggen Sarah en Aysun uit Rotterdam-Zuid. Bekijk het filmpje over de Biblioplus (6 minuten). Meer zin in voorbeelden uit het buitenland? Die vind je op de website ‘Design Thinking for Educators’.

Ik wil doen

Doen

Het is tijd voor actie. Met deze actieopties kun jij onderzoeken hoe de uitdagingen in, op en rond jouw school zich verhouden tot jouw vernieuwingsvraag of idee. Ken jij de uitdagingen die op jouw school leven? Past jouw idee bij de uitdagingen op jouw school? Met deze actieopties kun je jouw eigen aannames testen over wat er leeft en speelt. Komen deze overeen met wat jouw collega’s, leerlingen of leidinggevende jou vertellen?

Actieoptie 1: zelf op onderzoek uit

  • Wat? Collega’s, leerlingen of ouders interviewen met behulp van emoticonkaartjes over wat zij graag zouden willen verbeteren
  • Wannneer? Als je nog geen duidelijk beeld hebt van de uitdagingen op jouw school
  • Met wie? Met je collega
  • Waarom? Om helder te krijgen welke uitdagingen of vraagstukken spelen op jouw school
  • Tijdsinvestering Een uur of verspreid over een schoolweek, een aantal keer

Achtergrond

Met deze opdracht kun je op een creatieve manier emoties oproepen, onderzoeken en bespreken bij jou op school. Welke uitdagingen spelen er op jouw school, hoe voelen mensen zich over deze uitdagingen?

Stappen

Stap 1

Knip de emoticon-woordkaartjes uit

emoticons

Stap 2

Neem een notitieblokje, een pen en ga op pad! Maak een rondje in je school en vraag de volgende vragen in een mini-interview aan de mensen die je tegenkomt. Schrijf de antwoorden op.

  • Als je kijkt naar de afgelopen maand op deze school, welke emoticon springt er dan voor je uit?
  • Kun je beschrijven waarom, bijvoorbeeld aan de hand van een ervaring? Wat gebeurde er?
  • Bij de keuze voor een ‘positieve’ emoticon kun je vragen: wat zouden we nog meer kunnen doen om dat gevoel te hebben op onze school?
  • Bij de keuze voor een ‘negatieve’ emoticon kun je vragen: is daar een slimme oplossing voor, of is het iets waar we samen iets aan zouden kunnen doen?
Stap 3

Kom met je bondgenoot samen en orden de antwoorden in de thema’s die ter sprake kwamen in de mini-interviews.

Stap 4

Kies uit alle thema’s een thema uit dat jullie zelf ook boeit en interesseert. Dit thema kun je verder onderzoeken in jouw school.

Tip: Begin een ‘gewone vergadering’ ook eens met deze emoticonkaartjes. Krijg je zo een heel ander gesprek?

Actieoptie 2: samen onderzoeken

  • Wat? De uitdaging en het plan opschrijven in een ontwikkelcanvas
  • Wannneer? Als je al een redelijk beeld hebt wat de uitdaging op jouw school is
  • Met wie? Met een groepje collega’s, later eventueel met je leidinggevende
  • Waarom? Om de uitdaging en het idee helder te krijgen voor jezelf en je omgeving
  • Tijdsinvestering Twee uur

Achtergrond

Dit ontwikkelcanvas gidst je door de belangrijkste vragen van jouw pioniersvraagstuk.

Stappen

Stap 1

Vul het canvas eerst alleen in, je collega’s doen hetzelfde. Aan welke uitdaging wil je de komende tijd werken op je school? Denk eerst even na over de volgende vragen:

  • Wat zou je morgen anders willen zien op school?
  • Waarom is dit nodig op jouw school?
  • Met welk idee loop je al een tijdje rond?
  • Wat is er nodig om dit idee waar te maken?
  • Voor wie doe je het?
  • Met wie doe je het?

pionierscanvas

Stap 2

Bespreek de canvassen in tweetallen. Leg jullie canvassen naast elkaar en bespreek de verschillen en overeenkomsten. Wat valt je op aan verschillen, kunnen jullie tot elkaar komen?

Stap 3

Presenteer je bevindingen aan de groep. Maak samen een nieuw ontwikkelcanvas voor jullie school. Deze dient als document om telkens op terug te vallen in jullie pioniersproces. Dit is ook een goed document om voor te leggen aan je leidinggevende.

Actieoptie 3: het netwerk rond de uitdaging onderzoeken

  • Wat? De Rich Picture: een visualisatieoefening om je projectomgeving of vraagstuk in kaart te brengen
  • Wannneer? Als je weet wat de uitdaging is en een idee hebt voor een aanpak
  • Met wie? Een groepje collega’s, direct betrokkenen
  • Waarom? Om relaties en posities (positief/negatief) ten opzichte van het vraagstuk zichtbaar te maken en te weten welke stappen je als eerste kunt zetten
  • Tijdsinvestering Twee uur, bv in de namiddag, tijdens een strategiesessie

Achtergrond

In deze actie teken je samen met anderen een ‘rijke tekening’, een Rich Picture rond een onderwijsuitdaging. Een Rich Picture helpt je om je netwerk rond deze uitdaging in kaart te brengen. Een Rich Picture is een tekening met drie hoofdelementen:

  1. actoren en hun belangen, zorgen, gedachtes ten aanzien van de situatie
  2. de processen: verbindingen tussen de actoren onderling en de structurele omgeving
  3. structuur, bijvoorbeeld organisaties, instituties, entiteiten die invloed hebben op de situatie

Na de Rich Picture oefening weet je wie je moet uitnodigen als je je idee verder vorm geeft, maar ook waar je op moeten letten. Wie zal er niet zo makkelijk meegaan, waarom? En wie zou je juist kunnen helpen? Zorg in elk geval dat de oefening helpt om je volgende stap(pen) te bepalen.

Meer lezen over Rich Pictures: Andrew Monk and Steve Howard: The Rich Picture : A tool for reasoning about work context, in het Nederlands (CPS) en Rich Pictures als evaluatiemethode

Stappen

Stap 1

Verdeel de groep in groepjes (2-4 personen), ieder groepje maakt een Rich Picture over dezelfde uitdaging. Als de groep te klein is om te delen dan maak je samen één Rich Picture. Zelf kun je de gespreksleider zijn, of stel iemand anders aan die de opdracht leidt.

Stap 2

Teken in het midden van een flap-overvel een ‘logo’ van jouw ‘initiatief’. Het logo verbeeldt het initiatief. Maak het visueel en gebruik zo min mogelijk tekst.

Stap 3

Breng een ‘lijn’ of richting aan op je flap-over vel die het proces aangeeft waar je inzit met betrekking tot jouw initiatief; waar komt je idee vandaan, waar zit je nu en waar moet het naartoe? Welke ‘waarde’ wil je ermee creëren?

Stap 4

Breng vervolgens alle betrokkenen in beeld rondom jouw initiatief, dat kunnen individuen of groepen mensen zijn (bijvoorbeeld collega’s, directeur, leerlingen, ouders of andere professionals van buiten).

Stap 5

Geef met een ‘neusje’ > of < aan hoe de betrokkenen zich verhouden tot jouw initiatief. Dus het neusje van een persoon of groepje naar je project gericht betekent ‘positief betrokken’, het neusje de andere kant op betekent ‘(nog) niet genoeg betrokken’ of misschien wel ‘afwijzend’ of ‘kritisch’.

Stap 6

Schrijf in ‘praatwolkjes’ kort hoe de verschillende actoren of groepen actoren denken over jouw initiatief; probeer hiervoor echt even ‘in de schoenen’ van deze mensen te gaan staan en gebruik in de praatwolkjes de taal van de betreffende mensen; hoe kijken ze ernaar? Steunen ze je idee? Werken ze tegen? Waar maken zij zich druk over? Waarom?

Stap 7

Leg de Rich Pictures op tafel en bespreek ze samen per stuk. De maker legt niets uit, de andere gesprekspartners benoemen eerst wat ze zien, wat opvalt of welke vragen ze krijgen bij het bekijken van de Rich Picture. Vervolgens mengt de maker zich in de discussie. Stel hierbij bijvoorbeeld de volgende vragen:

  1. wat is nu de belangrijkste ‘kwestie’?
  2. welke ‘mensen’ heb je nodig om een succes te maken van je initiatief; hoe staan zij met hun neuzen? Hoe ga je ze betrekken?
  3. Formuleer samen een wezenlijke vervolgstap

Ik wil reflecteren

Reflecteren

Kun je goede manieren vinden die jou leren om te gaan met zowel negatieve en positieve reacties? Deze reflectieoptie zal je verder helpen.

Reflectieoptie: reflecteren op wat pionieren met jou en anderen doet

  • Wat? Een vragenlijst
  • Wannneer? Als je graag meer inzicht wilt in wat er met jezelf en anderen om je gebeurt
  • Met wie? Met jezelf, daarna met je coach of collega
  • Waarom? Om te leren zien wat pionieren met jezelf en anderen doet en wat je eventueel zou kunnen doen om dingen te veranderen
  • Tijdsinvestering Een uur

Achtergrond

Neem een rustig moment om de reacties op te schrijven die je hebt ontvangen naar aanleiding van je eerste onderzoekende stappen. Schrijf hier de reacties op die je hebt ontvangen en reflecteer met jezelf, je collega of je coach, wat deze reacties betekenen voor jouw initiatief, en wat ze met jou doen als persoon.

Stappen

Stap 1

Download onderstaande vragenlijst, en vul deze in voor jezelf.
Download de vragenlijst

Stap 2

Bespreek de uitkomsten met jouw coach of collega. Wat valt jullie op?